07 - 03 - 2021

Energiezuinige én gezonde werkplekverlichting

Energiezuinige én gezonde werkplekverlichting

De Taskforce Verlichting heeft sinds zijn oprichting in december 2007 als doel een krachtige impuls te geven aan het gebruik van energiezuinige verlichting. Volgens een rapport van deze Taskforce valt er vooral in de utiliteitsbouw veel energiewinst te behalen. Echter, energiebesparing mag geen nadelig gevolg hebben voor het comfort en de gezondheid van mensen in gebouwen. Licht heeft een positief effect op onze gezondheid en functioneren. Goede, comfortabele verlichting met een voldoende intensiteit en juiste kleurtemperatuur bevordert de prestatie en het welzijn van personeel. Een gebrek aan licht kan het tegenovergestelde effect met zich meebrengen.

Goed omgaan met daglicht en verlichting begint bij de bouwplannen voor een gebouw. Genereus binnenlaten van daglicht, bijvoorbeeld door het royaal gebruik van glas, vertaalt zich vaak in energieverlies tijdens de winter en in een forse energietoevoer in de zomer, als gevolg van een toegenomen behoefte aan airconditioning. Maar ook tijdens de gebruiksfase van het gebouw zijn er nog volop manieren om het energieverbruik te beperken. Een eenvoudige manier om energie te besparen, is het simpelweg niet gebruiken van kunstverlichting op momenten dat je niet aanwezig bent. Dat klinkt logisch, maar hoe vaak lopen mensen niet van hun werkplek weg om vervolgens langere tijd weg te blijven? Toepassing van een aan- of afwezigheidregeling is een eenvoudige en comfortabele manier om energiewinst te behalen. Bij energiebesparing speelt het type kunstverlichting een cruciale rol. Technologische ontwikkelingen hebben de laatste jaren energie-efficiënte verlichting op de markt gebracht waarbij veel aandacht is besteed aan het voorkomen van discomfort en het inspelen op de biologische ritmen van mensen. Verouderde verlichting moet op tijd vervangen worden zodat zowel de energieprestatie van het gebouw als de werkprestatie van mensen kan worden verbeterd. Vooral in de zomer speelt het gebruik van de zonwering een belangrijke rol in de energiehuishouding van een gebouw. Echter, de eenmaal gesloten zonwering blijft vaak gesloten, ook op dagen dat de overvloed aan zonlicht beperkt is. Daglicht wordt buitengesloten en de kunstverlichting gaat op volle sterkte aan. In kantoren op het oosten, waar direct zonlicht alleen in de ochtend aanwezig is, kan de zonwering in de middag vaak gewoon weer open zodat daglichtbenutting en uitzicht niet beperkt worden.

Werkplekverlichting
Zoals al eerder gezegd mag energiebesparing geen nadelig gevolg hebben voor het comfort en de gezondheid van mensen in gebouwen. Licht is van grote invloed op ons biologische ritme. Het stuurt allerlei processen in het lichaam aan zoals de slaap/ waakcyclus, de lichaamstemperatuur en de productie van diverse hormonen zoals melatonine en cortisol. Daarnaast heeft licht ook effect op onze stemming, prestatie en alertheid. Licht, dat op het oog valt, stuurt de biologische klok (Supra Chiasmatic Nucleus SCN) in de hersenen aan die onder andere het circadiane ritme oftewel het dag- nachtritme regelt. De SCN wordt door de natuurlijke lichtdonker cyclus dagelijks gelijk gezet met onze gewone 24-uurs klok en is daarbij extra gevoelig voor licht waar veel blauw in zit. Dat we langzaam afstevenen op een vergrijzende samenleving heeft verder geen uitleg nodig. Vanaf een leeftijd van ongeveer 45 jaar heeft men meer licht nodig om goed te kunnen zien. Met het ouder worden, komen de gebreken, zo ook bij het oog. De lens vergeelt langzaam en het oogvocht wordt troebel. Daarnaast neemt het aantal lichtgevoelige cellen in het netvlies af met afname van het gezichtsveld als gevolg. Voldoende licht in combinatie met een visueel hulpmiddel zoals een bril of contactlenzen, stelt de oudere werknemer in staat om zijn werk over het algemeen goed en veilig uit te voeren. Daarnaast heeft de oudere werknemer ook meer licht nodig om het slaap/waak ritme onder controle te houden. Naarmate de leeftijd toeneemt, worden de zenuwcellen van de SCN in de hersenen minder flexibel en verliezen heel langzaam hun functionaliteit. Dit proces zet in grofweg rond het zestigste levensjaar, maar kent grote individuele verschillen. Zonder de licht-donker prikkeling gaat de SCN ‘vrijlopen’ met een cyclus van tussen de 23,5 en 24,5 uur en raakt dus iedere dag verder uit fase met onze 24-uurs maatschappij. Men ziet bijvoorbeeld regelmatig bij mensen die nachtdiensten draaien dat ze tijdens het werk minder alert zijn, minder geconcentreerd en minder goed gestemd. Ook hebben ze vaak last van vermoeidheid. Dat komt omdat de SCN slaap voorschrijft. Maar dat is helaas niet het enige. Uit onderzoek is bekend dat het verrichten van nachtelijk arbeid van invloed is op het metabolisme van de mens. Zwaarlijvigheid en obesitas komen aanmerkelijk meer voor bij mensen die langere tijd onregelmatig werken. Recentelijk hebben onderzoekers van de Universiteit van Nottingham laten zien dat de vorming van Brown Adipose Tissue (BAT) wordt gestimuleerd door daglicht. Dit specifieke vetweefsel zorgt voor de verbranding van calorieën en het lijkt evident dat dit tijdens de nachtdienst minder plaatsvindt (Au-Yong et al., 2009). Tevens is al langere tijd bekend dat borstkanker meer voorkomt bij vrouwen die in nachtdienst werken (Stevens et al. 2007), als gevolg van onder andere verstoorde melatonine ritmen. Daarnaast hebben nachtwerkers meer kans op het krijgen van harten vaatziekten. Uiteraard is niet alleen ’s nachts goede verlichting van groot belang voor de gezondheid en het welzijn van de werkende mens. Helaas komt in veel kantoorgebouwen de verlichtingsterkte overdag vaak niet boven de 500 lux* uit (Aries, 2005). Ter vergelijking: bij slecht weer is de verlichtingsterkte buiten 3000 lux. Bij zonnig weer loopt dat zelfs op tot 50.000 tot 100.000 lux. Het gemiddelde kantoorgebouw in Nederland is dus onvoldoende verlicht en het is ook niet verwonderlijk dat vele medewerkers rond 15:00 een ‘middagdip’ ervaren, minder geconcentreerd en minder goed gestemd zijn.

Daglichtontwerp
Gelukkig kan daar best wat aan gedaan worden, bijvoorbeeld met behulp van goed daglichtontwerp, inclusief bijbehorende zon- en helderheidswering. Ter ondersteuning en als aanvulling kan gebruik gemaakt worden van bijvoorbeeld dynamische verlichting. Dit nieuwe type verlichting bootst als het ware het daglicht na. Zowel de intensiteit als de kleurtemperatuur kan worden geprogrammeerd waarmee aan de specifieke eisen van de gebruiker wordt tegemoet gekomen. Ook een korte wandeling tijdens de lunch of bedrijfsfitness waar lichttherapie in combinatie met beweging wordt gegeven kunnen uitkomst bieden. Werknemers worden daardoor energieker, zijn minder snel vermoeid en slapen ´s nachts beter.

Energiezuinige én gezonde werkplekverlichting
Met de komst van de light emitting diode (led) lijken alle problemen voorbij, althans zo willen velen ons doen geloven. Echter, de ontwikkeling van deze nieuwe lichtbron is nog niet zover gevorderd dat deze zonder problemen kan worden toegepast op de werkplek. De kleurweergave van de led’s is nog laag en tevens is de warmteontwikkeling nog niet goed onder controle. Daarnaast hebben met name de witte led´s vrij veel blauw in het spectrum waardoor in theorie, bij gebruik in de avond, de slaap kan worden verstoord (‘led-blues’). Technisch gezien laten goedkope producten uit het Verre Oosten qua kwaliteit vaak nog te wensen over en is de lumen per Watt verhouding van deze nieuwe lichtbron nog lang niet zo gunstig als die van tl-verlichting of spaarlampen. Echter, de prognose is goed. De verwachting is dat binnen enkele jaren de kwaliteit en levensduur van led wel sterk is verbeterd waardoor er armaturen voor gebruik op de werkplek kunnen worden ontwikkeld. Momenteel zijn echter de tl-buis en de spaarlamp zowel energetisch als lichttechnisch nog steeds betere verlichtingsbronnen. Voor energiezuinige, comfortabele en gezonde werkplekverlichting dient men te beginnen met een goed daglichtontwerp (inclusief bijbehorende zon- en helderheidswering), omdat het daglicht van nature al de juiste lichttechnische eigenschappen bezit en bij juiste dosering ook nog eens een gunstige invloed op de energierekening heeft. Ter ondersteuning en als aanvulling dient gebruik gemaakt te worden van bijvoorbeeld dynamische tl-verlichting. Accentverlichting, al dan niet gekleurd, met behulp van leds maken het energiezuinige en gezonde verlichtingsplaatje compleet.

Meer informatie
Ook interessant

Duurzaam besparen met Led-verlichting

De stormachtige ontwikkelingen op het gebied van led-verlichting zorgen voor een snelle transformatie in de verlichtingsindustrie. De vele aanbieders zorgen voor een grote verscheidenheid aan ...

Goed projectmanagement is meerwaarde

Projectmanagement is zo oud als de weg naar Rome. Hele boeken zijn volgeschreven met manieren waarop je een project goed kunt volbrengen. Waarom gaan projecten dan toch zo vaak mis? Omdat ze n...

Nanotechnologie voor kostenbesparing en kwaliteit

In tijden van crisis is een besparing altijd welkom. Kosten dragen niet bij aan winstgevendheid en onderzoek naar mogelijkheden om te besparen is tegenwoordig een must. Nieuwe technieken helpe...

Gewijzigde brandregelgeving en de gevolgen voor de eindge...

Op 1 april 2012 is het nieuwe Bouwbesluit 2012 in werking getreden. In dit Bouwbesluit wordt onder meer verwezen naar certificatie- en inspectieschema’s. Parallel aan het tot stand komen van h...

Vingerafdruk als identificatiemiddel

Het is de laatste jaren steeds gebruikelijker om een vingerafdruk te gebruiken als identificatiemiddel. Denk bijvoorbeeld aan de ontgrendeling van je smartphone door middel van een vingerscan....

Betere sfeer met goed tekeningbeheer

‘Waarom zouden wij het tekeningarchief digitaliseren, digitaal ontsluiten en beheren? Het staat hier toch gewoon in de kelder, dat loopt niet weg hoor! Daar gaan we geen tijd en geld in steken...

Zeg nee tegen voedselverspilling

Duurzaamheid, een woord dat te pas en te onpas gebruikt wordt tegenwoordig, heeft ontzettend veel terrein gewonnen de afgelopen jaren. Ook in de cateringbranche staat het hoog op de agenda. ...

Werken in optimale vrijheid

Sociale innovatie, het nieuwe werken, werknemer 2.0, ondernemerschap. Allemaal begrippen die in deze tijd regelmatig in vakbladen en in het dagelijks leven van de facilitair manager naar voren...

Overstappen op Slim Licht was slimme zet

Jarenlang brandde er verouderde tl-verlichting in de lokalen en kantoren van het Regio College in Zaandam. De prestatie van de oude lichtbakken liet te wensen over; steeds vaker lieten medewer...

Zeven adviezen voor prestatiecontract

Prestatiecontracten voor technisch onderhoud zijn in opkomst. Maar niet in alle gevallen leiden ze tot grote vreugde, zeker als ze niet werken zoals ze dat zouden moeten doen. Tijd voor zeven ...